\u2013 Duszno… Nie mog\u0119 oddycha\u0107.<\/em><\/p>\n\n\n\n \u2013 Wyci\u0105gnijcie mnie.<\/em><\/p>\n\n\n\n \u2013 Prosz\u0119\u2026<\/em><\/p>\n\n\n\n Dzi\u015b po raz pierwszy przekroczy\u0142em granic\u0119 Szwajcarii i od razu zaserwowano mi pot\u0119\u017cn\u0105 porcj\u0119 widok\u00f3w. Takich, kt\u00f3re pr\u00f3\u017cno pr\u00f3bowa\u0107 opisa\u0107, chocia\u017c ze skrybowego obowi\u0105zku wypada przynajmniej podj\u0105\u0107 pr\u00f3b\u0119. Przypomnia\u0142a mi si\u0119 przy tej okazji rozmowa sprzed wiek\u00f3w, kiedy kolega usi\u0142owa\u0142 opisa\u0107 mi smak pewnego egzotycznego owocu. By\u0142a w tym w\u00f3wczas wielka zagadka, ekscytacja i nawet odrobina luksusu, bo owoc zna\u0142em jedynie ze s\u0142yszenia. Dzisiaj le\u017cy w ka\u017cdym markecie i nikogo specjalnie nie dziwi. Tym tajemniczym owocem by\u0142o… kiwi.<\/p>\n\n\n\n Podobnie jest chyba z niekt\u00f3rymi miejscami. Mo\u017cna opowiada\u0107 o kolorze wody, wysoko\u015bci g\u00f3r, wielko\u015bci g\u0142az\u00f3w i kamiennych domach, mo\u017cna nawet pokazywa\u0107 fotografie, a s\u0142uchacz grzecznie pokiwa g\u0142ow\u0105 i powie, \u017ce rzeczywi\u015bcie \u0142adnie. Dopiero kiedy sam stanie w takim miejscu, zrozumie, \u017ce opowie\u015b\u0107 by\u0142a mniej wi\u0119cej tak skuteczna jak pr\u00f3ba wyja\u015bnienia smaku kiwi komu\u015b, kto nigdy go nie jad\u0142. Nie pozostawa\u0142o mi wi\u0119c nic innego, jak pogodzi\u0107 si\u0119 z w\u0142asn\u0105 bezradno\u015bci\u0105 wobec takich widok\u00f3w i mimo wszystko spr\u00f3bowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Po porannej kawie ruszyli\u015bmy ku granicy, o kt\u00f3rej w czasach mojej m\u0142odo\u015bci mog\u0142em jedynie \u015bni\u0107 i zastanawia\u0107 si\u0119, czy kiedykolwiek b\u0119dzie mi dane j\u0105 przekroczy\u0107. Szwajcaria nale\u017ca\u0142a wtedy do \u015bwiata istniej\u0105cego gdzie\u015b po drugiej stronie mapy, dost\u0119pnego dla innych, ogl\u0105danego w telewizji, albumach i na poczt\u00f3wkach. Dzisiaj granic\u0119 przekroczy\u0142em niemal niezauwa\u017calnie, siedz\u0105c wygodnie w autokarze i jad\u0105c zobaczy\u0107 jak\u0105\u015b dolin\u0119, kt\u00f3rej nazwa jeszcze niedawno niewiele mi m\u00f3wi\u0142a. Czasy potrafi\u0105 zmienia\u0107 znaczenie granic znacznie skuteczniej ni\u017c kartografowie.<\/p>\n\n\n\n G\u00f3ry widziane wcze\u015bniej z hotelowego balkonu pocz\u0105tkowo wcale nie zamierza\u0142y si\u0119 zbli\u017ca\u0107. Ci\u0105gn\u0119\u0142y si\u0119 wzd\u0142u\u017c drogi niczym teatralne dekoracje, pi\u0119kne, lecz bezpiecznie odsuni\u0119te od widowni. Dopiero przy pierwszych serpentynach dekoracja zacz\u0119\u0142a nabiera\u0107 trzeciego wymiaru. Droga wspina\u0142a si\u0119 coraz g\u0142\u0119biej pomi\u0119dzy zbocza, g\u00f3ry ros\u0142y i zbli\u017ca\u0142y si\u0119 do siebie, a\u017c chwilami mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce to nie my wje\u017cd\u017camy pomi\u0119dzy nie, lecz one powoli zamykaj\u0105 si\u0119 nad nami. Powinienem chyba poczu\u0107 si\u0119 przyt\u0142oczony ich ogromem, tymczasem nie mog\u0142em oderwa\u0107 wzroku.<\/p>\n\n\n\n Wtedy pojawi\u0142 si\u0119 problem z aparatem. Nie z ustawieniami, obiektywem ani \u015bwiat\u0142em, bo z takimi problemami cz\u0142owiek mo\u017ce jeszcze pr\u00f3bowa\u0107 walczy\u0107. Ten by\u0142 znacznie powa\u017cniejszy. To, co widzia\u0142em za szyb\u0105 autokaru, zwyczajnie nie chcia\u0142o mie\u015bci\u0107 si\u0119 w kadrze. Kiedy pr\u00f3bowa\u0142em obj\u0105\u0107 pot\u0119\u017cne zbocza, znika\u0142y gdzie\u015b przycupni\u0119te pod nimi domy, a kiedy skupia\u0142em si\u0119 na domach, g\u00f3ry stawa\u0142y si\u0119 zwyczajnym t\u0142em. G\u0142\u0119bokie doliny na zdj\u0119ciu robi\u0142y si\u0119 p\u0142askie, a rzeki p\u0142yn\u0105ce ich dnem wygl\u0105da\u0142y jak zwyk\u0142a przerwa pomi\u0119dzy pasmami zieleni. Aparat, kt\u00f3ry zazwyczaj pomaga\u0142 mi zatrzymywa\u0107 miejsca i utrwala\u0107 widoki, tutaj okazywa\u0142 si\u0119 niemal bezu\u017cyteczny.<\/p>\n\n\n\n Dolina Verzasca nie potrzebowa\u0142a zreszt\u0105 aparatu, \u017ceby robi\u0107 wra\u017cenie. Wystarczy\u0142o patrze\u0107. Gdzie\u015b w dole wi\u0142a si\u0119 rzeka, raz gin\u0105c pomi\u0119dzy drzewami, innym razem ods\u0142aniaj\u0105c wod\u0119 tak przejrzyst\u0105, \u017ce mo\u017cna by\u0142o dostrzec kamienie na dnie. Nad wszystkim wisia\u0142y surowe szczyty, a u ich podn\u00f3\u017ca cz\u0142owiek pozostawi\u0142 swoje drobne \u015blady: drog\u0119, most, kilka dom\u00f3w, czasami niewielki ko\u015bci\u00f3\u0142. Wszystko, co stworzy\u0142, wydawa\u0142o si\u0119 przy tym krajobrazie niepokoj\u0105co ma\u0142e.<\/p>\n\n\n\n Wysiadali\u015bmy co jaki\u015b czas, bo by\u0142y miejsca, obok kt\u00f3rych trudno by\u0142o przejecha\u0107 oboj\u0119tnie. Telefony i aparaty natychmiast sz\u0142y w ruch, ka\u017cdy pr\u00f3bowa\u0142 znale\u017a\u0107 w\u0142asny kadr, chocia\u017c po chwili wszyscy fotografowali\u015bmy mniej wi\u0119cej to samo. Rzek\u0119, g\u0142azy, g\u00f3ry, stare kamienne domy. R\u00f3\u017cnili\u015bmy si\u0119 chyba tylko przekonaniem, \u017ce w\u0142a\u015bnie nam uda\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 co\u015b, czego pozostali nie dostrzegli. Sam r\u00f3wnie\u017c ulega\u0142em temu z\u0142udzeniu i cierpliwie naciska\u0142em spust migawki, maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce kt\u00f3re\u015b ze zdj\u0119\u0107 oka\u017ce si\u0119 czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c kolejn\u0105 poczt\u00f3wk\u0105.<\/p>\n\n\n\n Najbardziej fascynowa\u0142a mnie woda. Turkusowa, b\u0142\u0119kitna, a mo\u017ce maj\u0105ca w sobie co\u015b z jednego i drugiego? Zwykle nie mam wi\u0119kszego problemu z nazywaniem kolor\u00f3w, ale tego nie potrafi\u0142em jednoznacznie okre\u015bli\u0107. Verzasca miejscami przeciska\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy ogromnymi g\u0142azami, kt\u00f3re wygl\u0105da\u0142y tak, jakby jaka\u015b nieznana si\u0142a rozsypa\u0142a je po korycie bez wi\u0119kszego zastanowienia. Gdzie indziej uspokaja\u0142a si\u0119 i p\u0142yn\u0119\u0142a leniwie, pozwalaj\u0105c zajrze\u0107 w g\u0142\u0105b. Patrz\u0105c na ni\u0105 tego dnia, trudno by\u0142o uwierzy\u0107, \u017ce ta sama rzeka potrafi by\u0107 gwa\u0142towna i niebezpieczna. My stali\u015bmy na brzegu i zachowywali\u015bmy si\u0119 jak ludzie, kt\u00f3rzy w\u0142a\u015bnie odkryli co\u015b, co doskonale istnia\u0142o bez nich przez tysi\u0105ce lat.<\/p>\n\n\n\n Im dalej jechali\u015bmy, tym cz\u0119\u015bciej wraca\u0142a do mnie my\u015bl, \u017ce kto\u015b przesadzi\u0142 z urz\u0105dzaniem tego miejsca. Nie wiedzia\u0142em tylko kto. Cz\u0142owieka trudno by\u0142o o to podejrzewa\u0107, bo jego udzia\u0142 wydawa\u0142 si\u0119 tutaj stosunkowo skromny. Pozostawa\u0142a natura, kt\u00f3ra najwyra\u017aniej postanowi\u0142a zgromadzi\u0107 w jednej dolinie wszystko, czym zwykle pr\u00f3buje zachwyca\u0107 turyst\u0119. G\u00f3ry, wod\u0119, kamie\u0144, lasy, niewielkie osady i te szczeg\u00f3lne proporcje, przy kt\u00f3rych cz\u0142owiek zaczyna rozumie\u0107, jak niewiele miejsca zajmuje w krajobrazie.<\/p>\n\n\n\n Kilka dni wcze\u015bniej ogl\u0105da\u0142em Isola Bella. Tam Boromeusze przez pokolenia tworzyli w\u0142asn\u0105 wizj\u0119 ziemskiego raju. Budowali, przebudowywali, usypywali tarasy, sadzili ro\u015bliny, sprowadzali dzie\u0142a sztuki i uk\u0142adali \u015bwiat wed\u0142ug w\u0142asnego wyobra\u017cenia pi\u0119kna. Wszystko mia\u0142o swoje miejsce, a nawet natura musia\u0142a podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 zamys\u0142owi cz\u0142owieka. Tutaj nikt nie potrzebowa\u0142 architekt\u00f3w ani ogrodnik\u00f3w. Je\u017celi raj rzeczywi\u015bcie mia\u0142 jaki\u015b ziemski odpowiednik, zrozumia\u0142em, \u017ce natura potrafi\u0142a urz\u0105dzi\u0107 go sama i zrobi\u0142a to znacznie wcze\u015bniej, zanim cz\u0142owiek nauczy\u0142 si\u0119 budowa\u0107 pa\u0142ace.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Mamo…<\/em><\/p>\n\n\n\n \u2013 Ja ju\u017c nie chc\u0119.<\/em><\/p>\n\n\n\n \u2013 Chc\u0119 do domu.<\/em><\/p>\n\n\n\n W ko\u0144cu dotarli\u015bmy do celu naszej podr\u00f3\u017cy. Do Sonogno. G\u00f3ry zdawa\u0142y si\u0119 ju\u017c m\u00f3wi\u0107, \u017ce wystarczy. Niewielka miejscowo\u015b\u0107 znalaz\u0142a dla siebie troch\u0119 miejsca u ich st\u00f3p i wygl\u0105da\u0142a tak, jakby wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 wprawdzie wiedzia\u0142a o jej istnieniu, ale nie zdo\u0142a\u0142a jeszcze wszystkiego urz\u0105dzi\u0107 po swojemu. Kamienne domy kryte ci\u0119\u017ckimi p\u0142ytami \u0142upku sta\u0142y przy w\u0105skich uliczkach, pomi\u0119dzy nimi pojawia\u0142y si\u0119 kwiaty, drewno i niewielkie ogr\u00f3dki. Przy ogromie otaczaj\u0105cych je szczyt\u00f3w wygl\u0105da\u0142y niemal jak dzieci\u0119ce zabawki pozostawione pod \u015bcian\u0105.<\/p>\n\n\n\n W\u0142a\u015bnie te domki podoba\u0142y mi si\u0119 najbardziej. Cz\u0142owiek patrzy\u0142 na nie i mimowolnie zaczyna\u0142 urz\u0105dza\u0107 sobie tu \u017cycie. Jeden taki dom, niewielki ogr\u00f3dek, g\u00f3ry za oknem, strumie\u0144 gdzie\u015b niedaleko i \u015bwi\u0119ty spok\u00f3j. Rano kawa przed domem, p\u00f3\u017aniej spacer, wieczorem ksi\u0105\u017cka. Po co w\u0142a\u015bciwie cz\u0142owiekowi wi\u0119cej? Wyb\u00f3r odpowiedniego domku pozostawa\u0142 oczywi\u015bcie kwesti\u0105 do rozstrzygni\u0119cia, ale od czego ma si\u0119 wyobra\u017ani\u0119.<\/p>\n\n\n\n Fotografowa\u0142em dachy, kamienne \u015bciany, uliczki i drobiazgi, kt\u00f3re przyci\u0105ga\u0142y wzrok swoj\u0105 zwyczajno\u015bci\u0105. Nie by\u0142o tutaj pa\u0142acu, kt\u00f3ry nale\u017ca\u0142o obowi\u0105zkowo podziwia\u0107, ani ogrodu stworzonego po to, aby zachwyca\u0142 przybysza. By\u0142y domy ludzi, kt\u00f3rzy przez pokolenia po prostu tutaj mieszkali, a czas pozostawi\u0142 na kamieniu \u015blady, kt\u00f3rych \u017caden architekt nie potrafi\u0142by wiarygodnie zaprojektowa\u0107. Im d\u0142u\u017cej chodzi\u0142em po Sonogno, tym bardziej podoba\u0142o mi si\u0119 w\u0142a\u015bnie to, \u017ce nic nie wygl\u0105da\u0142o na stworzone specjalnie dla turysty.<\/p>\n\n\n\n P\u00f3\u017aniej poszli\u015bmy pod wodospad. Niewielki strumie\u0144 p\u0142yn\u0105\u0142 pomi\u0119dzy wielkimi g\u0142azami, miejscami niemal gin\u0105c pod ich ci\u0119\u017carem. Gdzie\u015b na zboczu pas\u0142y si\u0119 kozy, ich dzwonki od czasu do czasu odzywa\u0142y si\u0119 w ciszy, a nad tym wszystkim \u201eg\u00f3rowa\u0142y\u201d g\u00f3ry. Wiem, brzmi to niem\u0105drze, ale \u017cadne m\u0105drzejsze okre\u015blenie nie chcia\u0142o mi przyj\u015b\u0107 do g\u0142owy. One po prostu dominowa\u0142y nad wszystkim, co cz\u0142owiek zdo\u0142a\u0142 tam zbudowa\u0107, i trudno by\u0142o traktowa\u0107 je jedynie jako t\u0142o dla wioski. To raczej Sonogno znalaz\u0142o dla siebie odrobin\u0119 miejsca pomi\u0119dzy nimi.<\/p>\n\n\n\n Usiad\u0142em na jednym z kamieni i przez chwil\u0119 zwyczajnie patrzy\u0142em. Gdyby kto\u015b wtedy zapyta\u0142 mnie, czego jeszcze brakuje temu miejscu, zapewne nie potrafi\u0142bym odpowiedzie\u0107. Mo\u017ce dobrej kawy, bo nawet w raju cz\u0142owiek nie powinien rezygnowa\u0107 z podstawowych przyjemno\u015bci. Poza tym wszystko wydawa\u0142o si\u0119 by\u0107 na swoim miejscu. Woda p\u0142yn\u0119\u0142a, kozy najwyra\u017aniej nie mia\u0142y \u017cadnych egzystencjalnych problem\u00f3w, g\u00f3ry trwa\u0142y tam, gdzie trwa\u0142y od niepami\u0119tnych czas\u00f3w, a ja coraz bardziej utwierdza\u0142em si\u0119 w przekonaniu, \u017ce Boromeusze niepotrzebnie wydali fortun\u0119 na w\u0142asn\u0105 wersj\u0119 raju.<\/p>\n\n\n\n Gdzie\u015b podczas spaceru zauwa\u017cy\u0142em nasz\u0105 pilotk\u0119 rozmawiaj\u0105c\u0105 ze starszym m\u0119\u017cczyzn\u0105. Nie zwr\u00f3ci\u0142bym na nich wi\u0119kszej uwagi. Staruszek m\u00f3wi\u0142 spokojnie, od czasu do czasu wskazywa\u0142 kt\u00f3ry\u015b z dom\u00f3w albo gdzie\u015b w stron\u0119 doliny, a ona s\u0142ucha\u0142a uwa\u017cnie. Nie rozumia\u0142em ani s\u0142owa, co przy mojej znajomo\u015bci j\u0119zyk\u00f3w obcych nie by\u0142o niczym nadzwyczajnym, i nie mia\u0142em te\u017c \u017cadnego powodu, \u017ceby interesowa\u0107 si\u0119 cudz\u0105 rozmow\u0105.<\/p>\n\n\n\n W pewnej chwili pilotka odwr\u00f3ci\u0142a g\u0142ow\u0119 i szybko przesun\u0119\u0142a palcami pod okiem. Dopiero ten gest przyku\u0142 moj\u0105 uwag\u0119. Uzna\u0142em jednak, \u017ce cudze wzruszenia nale\u017c\u0105 do tych zakamark\u00f3w duszy, do kt\u00f3rych nie nale\u017cy zagl\u0105da\u0107 bez zaproszenia. Staruszek tymczasem m\u00f3wi\u0142 dalej, ju\u017c bez gestykulacji, jakby opowiada\u0142 co\u015b, co nie wymaga\u0142o dodatkowego podkre\u015blenia. Po chwili odszed\u0142em, bo kilka krok\u00f3w dalej pas\u0142y si\u0119 kozy, zdecydowanie \u0142atwiejsze do zrozumienia od ludzi m\u00f3wi\u0105cych j\u0119zykiem, kt\u00f3rego si\u0119 nie zna.<\/p>\n\n\n\n Do autokaru wracali\u015bmy chyba wszyscy troch\u0119 upojeni tym miejscem. Rozmawiali\u015bmy o widokach, por\u00f3wnywali\u015bmy zdj\u0119cia, kto\u015b pokazywa\u0142 szczeg\u00f3lnie udany kadr, kto\u015b inny \u017ca\u0142owa\u0142, \u017ce czego\u015b nie sfotografowa\u0142. Sonogno powoli znika\u0142o za szyb\u0105, potem dolina zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozszerza\u0107, a g\u00f3ry stopniowo oddawa\u0142y nas \u015bwiatu, z kt\u00f3rego przyjechali\u015bmy. Mia\u0142em poczucie, \u017ce zobaczy\u0142em tego dnia jedno z najpi\u0119kniejszych miejsc podczas ca\u0142ej podr\u00f3\u017cy.<\/p>\n\n\n\n Wieczorem wyszed\u0142em przed hotel. Dzie\u0144 powoli gas\u0142, \u015bwiat\u0142o nad g\u00f3rami robi\u0142o si\u0119 coraz \u0142agodniejsze, a niebo nabiera\u0142o barw, kt\u00f3re zazwyczaj powoduj\u0105, \u017ce cz\u0142owiek po raz kolejny si\u0119ga po aparat. Tym razem pozwoli\u0142em mu zosta\u0107 tam, gdzie by\u0142. Mia\u0142em ju\u017c wystarczaj\u0105co du\u017co zdj\u0119\u0107 z tego dnia i coraz mocniejsze przekonanie, \u017ce \u017cadne z nich nie pokaza\u0142o tego, co naprawd\u0119 widzia\u0142em.<\/p>\n\n\n\n Po pewnym czasie zauwa\u017cy\u0142em pilotk\u0119 siedz\u0105c\u0105 niedaleko i przysiad\u0142em si\u0119 do niej. Rozmawiali\u015bmy o ca\u0142ym dniu, troch\u0119 o Szwajcarii, troch\u0119 o dalszej trasie, o g\u00f3rach i miejscach, kt\u00f3re zobaczyli\u015bmy. W ko\u0144cu wr\u00f3cili\u015bmy do Doliny Verzasca i powiedzia\u0142em, \u017ce Szwajcarzy musieli mie\u0107 wyj\u0105tkowe szcz\u0119\u015bcie podczas podzia\u0142u europejskich krajobraz\u00f3w, bo dostali zdecydowanie wi\u0119cej, ni\u017c wynika\u0142oby ze sprawiedliwego rachunku. Pilotka roze\u015bmia\u0142a si\u0119, a ja, zach\u0119cony w\u0142asn\u0105 teori\u0105, zacz\u0105\u0142em opowiada\u0107 o Sonogno.<\/p>\n\n\n\n Powiedzia\u0142em, \u017ce chyba \u017cadne zdj\u0119cie nie oddaje jego urody, a ma\u0142e kamienne domki przy ogromnych g\u00f3rach wygl\u0105daj\u0105 tak, jakby cz\u0142owiekowi naprawd\u0119 niewiele by\u0142o potrzebne do szcz\u0119\u015bcia. Przyzna\u0142em nawet, \u017ce gdyby przysz\u0142o mi wskaza\u0107 miejsce nadaj\u0105ce si\u0119 do ucieczki od \u015bwiata, jeden z tych domk\u00f3w znalaz\u0142by si\u0119 wysoko na li\u015bcie kandydat\u00f3w. Pilotka s\u0142ucha\u0142a przez chwil\u0119, po czym spojrza\u0142a na mnie z u\u015bmiechem, kt\u00f3rego nie potrafi\u0142em od razu odczyta\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Naprawd\u0119 chcia\u0142by pan tam zamieszka\u0107?<\/p>\n\n\n\n Roze\u015bmia\u0142em si\u0119, bo przecie\u017c \u0142atwo sk\u0142ada\u0107 podobne deklaracje, kiedy cz\u0142owiek ma przed sob\u0105 hotelowe \u015bniadanie, wygodne \u0142\u00f3\u017cko i autokar, kt\u00f3ry nast\u0119pnego dnia zawiezie go w kolejne pi\u0119kne miejsce. Powiedzia\u0142em wi\u0119c, \u017ce oczywi\u015bcie m\u00f3wi\u0119 o zamieszkaniu wed\u0142ug zasad wsp\u00f3\u0142czesnego Skryby, a te obejmuj\u0105 zasobne konto, ciep\u0142\u0105 wod\u0119, pe\u0142n\u0105 lod\u00f3wk\u0119, dobr\u0105 kaw\u0119 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 opuszczenia raju, gdyby po kilku dniach okaza\u0142 si\u0119 zbyt rajski.<\/p>\n\n\n\n Pilotka u\u015bmiechn\u0119\u0142a si\u0119 ponownie, ale tym razem bez rozbawienia.<\/p>\n\n\n\n \u2013 W takim razie chyba nie chcia\u0142by pan mieszka\u0107 w Sonogno, o kt\u00f3rym dzisiaj rozmawia\u0142am.<\/p>\n\n\n\n To zdanie zabrzmia\u0142o na tyle zwyczajnie, \u017ce przez chwil\u0119 nie zwr\u00f3ci\u0142em uwagi na zmian\u0119 tonu. Dopiero po chwili przypomnia\u0142em sobie starszego cz\u0142owieka stoj\u0105cego przy jednym z kamiennych dom\u00f3w oraz szybki ruch jej d\u0142oni pod okiem. Nie pyta\u0142em wtedy, bo nie mia\u0142em prawa pyta\u0107. Teraz jednak sama otworzy\u0142a drzwi, za kt\u00f3re kilka godzin wcze\u015bniej nie chcia\u0142em zagl\u0105da\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Pami\u0119ta pan tego starszego pana, z kt\u00f3rym rozmawia\u0142am?<\/p>\n\n\n\n Przytakn\u0105\u0142em lekko zawstydzony. Powiedzia\u0142em, \u017ce zauwa\u017cy\u0142em ich d\u0142ug\u0105 rozmow\u0119, ale nie chcia\u0142em by\u0107 w\u015bcibski. Pilotka przez chwil\u0119 patrzy\u0142a w stron\u0119 g\u00f3r, kt\u00f3re w zapadaj\u0105cym zmierzchu traci\u0142y szczeg\u00f3\u0142y i powoli stawa\u0142y si\u0119 ciemnym pasmem zamykaj\u0105cym horyzont. Kiedy si\u0119 odezwa\u0142a, nie by\u0142o ju\u017c w jej g\u0142osie wzruszenia, kt\u00f3re kilka godzin wcze\u015bniej zdradzi\u0142a jedna ukradkiem otarta \u0142za.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Opowiedzia\u0142 mi o ludziach, kt\u00f3rych pan dzisiaj nie m\u00f3g\u0142 zobaczy\u0107. O tych, kt\u00f3rzy mieszkali w tych pi\u0119knych domkach, zanim sta\u0142y si\u0119 pi\u0119knymi domkami dla turyst\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142em za\u017cartowa\u0107, \u017ce przecie\u017c domy zapewne by\u0142y r\u00f3wnie pi\u0119kne sto czy dwie\u015bcie lat wcze\u015bniej, ale co\u015b w jej g\u0142osie sprawi\u0142o, \u017ce zrezygnowa\u0142em. Pilotka nie wygl\u0105da\u0142a na smutn\u0105 ani szczeg\u00f3lnie poruszon\u0105. By\u0142a raczej zm\u0119czona, jak cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zd\u0105\u017cy\u0142 ju\u017c prze\u017cy\u0107 w\u0142asne emocje i teraz pozosta\u0142y mu jedynie fakty.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Co pani opowiedzia\u0142, je\u015bli to nie tajemnica?<\/p>\n\n\n\n Pokr\u0119ci\u0142a g\u0142ow\u0105.<\/p>\n\n\n\n \u2013 To \u017cadna tajemnica. Ja w\u0142a\u015bciwie tylko s\u0142ucha\u0142am, a on opowiada\u0142. Je\u015bli pan chce, spr\u00f3buj\u0119 przekaza\u0107 to, co od niego us\u0142ysza\u0142am.<\/p>\n\n\n\n Zapada\u0142 wiecz\u00f3r, kto\u015b przeszed\u0142 obok nas w stron\u0119 hotelu, z oddali dobieg\u0142 \u015bmiech ludzi wracaj\u0105cych z kolacji. Jeszcze kilka godzin wcze\u015bniej siedzia\u0142em na kamieniu po\u015br\u00f3d g\u00f3r i zastanawia\u0142em si\u0119, czy cz\u0142owiek potrzebuje czego\u015b wi\u0119cej do szcz\u0119\u015bcia. Teraz siedzia\u0142em przed hotelem naprzeciw kobiety, kt\u00f3ra najwyra\u017aniej zna\u0142a odpowied\u017a inn\u0105 od mojej.<\/p>\n\n\n\n I wtedy po raz pierwszy us\u0142ysza\u0142em histori\u0119, kt\u00f3rej nie by\u0142o na \u017cadnym z moich zdj\u0119\u0107.<\/p>\n\n\n\n Pilotka przez chwil\u0119 milcza\u0142a, a ja nie pr\u00f3bowa\u0142em jej ponagla\u0107. Wiecz\u00f3r by\u0142 spokojny, nad g\u00f3rami pozosta\u0142a jeszcze jasna smuga, z hotelu dochodzi\u0142y g\u0142osy ludzi, kto\u015b przesun\u0105\u0142 krzes\u0142o, kto\u015b inny \u015bmia\u0142 si\u0119 przy stoliku kilka metr\u00f3w dalej. Wszystko wok\u00f3\u0142 by\u0142o zwyczajne i bezpieczne. Mia\u0142em gdzie spa\u0107, rano czeka\u0142o na mnie \u015bniadanie, a nast\u0119pnego dnia autokar mia\u0142 zawie\u017a\u0107 mnie w kolejne miejsce, kt\u00f3re b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 obejrze\u0107, sfotografowa\u0107 i opisa\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Ten cz\u0142owiek pochodzi st\u0105d i zna histori\u0119 tej doliny nie tylko z muzealnych gablot \u2013 zacz\u0119\u0142a. \u2013 W jego rodzinie pami\u0119\u0107 o dzieciach wysy\u0142anych do pracy przetrwa\u0142a znacznie d\u0142u\u017cej ni\u017c same wydarzenia. Rozmawiali\u015bmy o tym, jak \u017cyli tutaj ludzie, zanim my zacz\u0119li\u015bmy przyje\u017cd\u017ca\u0107 i zachwyca\u0107 si\u0119 ich domami.<\/p>\n\n\n\n Spodziewa\u0142em si\u0119 opowie\u015bci o biedzie, emigracji, ci\u0119\u017ckich zimach i \u017cyciu w miejscu odci\u0119tym g\u00f3rami od reszty \u015bwiata. Niczego szczeg\u00f3lnie odkrywczego. Bieda, \u017cycie z tego, co dawa\u0142a ziemia, i nieustanne zastanawianie si\u0119, czy zebrane latem zapasy wystarcz\u0105 do wiosny, nie by\u0142y przecie\u017c do\u015bwiadczeniem wy\u0142\u0105cznie mieszka\u0144c\u00f3w tej doliny. Podobne historie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w wielu miejscach Europy, tak\u017ce znacznie bli\u017cej mojego domu.<\/p>\n\n\n\n Pilotka opowiada\u0142a o dolinie ubogiej w ziemi\u0119 i mo\u017cliwo\u015bci zarobku, o rodzinach utrzymuj\u0105cych si\u0119 z niewielkich gospodarstw, zwierz\u0105t i tego, co mo\u017cna by\u0142o zdoby\u0107 poza g\u00f3rami. To, co dla nas by\u0142o cudownym odci\u0119ciem od \u015bwiata, dla ludzi \u017cyj\u0105cych tam sto czy sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej mog\u0142o oznacza\u0107 po prostu brak mo\u017cliwo\u015bci utrzymania rodziny. Pi\u0119kny krajobraz nie gwarantowa\u0142 pe\u0142nego garnka, a cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 mie\u0107 za oknem najwspanialsze g\u00f3ry \u015bwiata i nadal nie wiedzie\u0107, czym nakarmi dzieci.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Dzieci r\u00f3wnie\u017c wyje\u017cd\u017ca\u0142y? \u2013 zapyta\u0142em.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Cz\u0119\u015b\u0107 wyje\u017cd\u017ca\u0142a razem z rodzinami, ale byli te\u017c ch\u0142opcy oddawani pod opiek\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy zabierali ich do pracy po drugiej stronie g\u00f3r. Trafiali do Lombardii i Piemontu, mi\u0119dzy innymi jako pomocnicy kominiarzy. Nie m\u00f3wimy przy tym o pi\u0119tnastoletnich czy szesnastoletnich m\u0142odzie\u0144cach. Bywali w\u015br\u00f3d nich ch\u0142opcy sze\u015bcioletni, siedmioletni i o\u015bmioletni.<\/p>\n\n\n\n Spojrza\u0142em na ni\u0105, bo ostatnie zdanie zabrzmia\u0142o tak spokojnie, jakby podawa\u0142a mi godzin\u0119 odjazdu autokaru.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Sze\u015b\u0107 lat? Przecie\u017c to jeszcze ma\u0142e dziecko.<\/p>\n\n\n\n \u2013 W\u0142a\u015bnie dlatego si\u0119 nadawa\u0142o. Doros\u0142y cz\u0142owiek nie zmie\u015bci\u0142by si\u0119 w w\u0105skim przewodzie kominowym. Ma\u0142y ch\u0142opiec m\u00f3g\u0142 wej\u015b\u0107 do \u015brodka, wspina\u0107 si\u0119 i zeskrobywa\u0107 sadz\u0119 ze \u015bcian. Im by\u0142 drobniejszy, tym \u0142atwiej by\u0142o go wykorzysta\u0107 do takiej pracy.<\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3bowa\u0142em zobaczy\u0107 wyobra\u017ani\u0105 sze\u015bcioletnie dziecko w kominie i pocz\u0105tkowo w og\u00f3le mi to nie wychodzi\u0142o. Sze\u015bciolatek pasowa\u0142 mi do szko\u0142y, podw\u00f3rka, rozbitego kolana, zgubionej czapki i pyta\u0144 zadawanych doros\u0142ym dok\u0142adnie wtedy, kiedy najmniej maj\u0105 ochot\u0119 na nie odpowiada\u0107. Pasowa\u0142 do zasypiania z zabawk\u0105, p\u0142aczu po st\u0142uczonym kolanie i wo\u0142ania matki, kiedy w nocy co\u015b go przestraszy. Do komina nie pasowa\u0142 wcale.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Rodzice ich oddawali? \u2013 zapyta\u0142em w ko\u0144cu. \u2013 W\u0142asne dzieci powierzali obcemu cz\u0142owiekowi, wiedz\u0105c, \u017ce b\u0119d\u0105 wykonywa\u0142y tak\u0105 prac\u0119?<\/p>\n\n\n\n Pilotka spojrza\u0142a na mnie uwa\u017cniej, ale nie podnios\u0142a g\u0142osu.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Oddawali je pod opiek\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy zabierali ch\u0142opc\u00f3w na kilka miesi\u0119cy. Nie pr\u00f3buj\u0119 tego \u0142agodzi\u0107 ani nazywa\u0107 inaczej, ni\u017c by\u0142o. Dla rodziny oznacza\u0142o to jednak jedn\u0105 g\u0119b\u0119 mniej do wykarmienia przez zim\u0119 i pewien doch\u00f3d. Dla cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zabiera\u0142 ch\u0142opca, oznacza\u0142o tani\u0105 si\u0142\u0119 robocz\u0105 zdoln\u0105 wej\u015b\u0107 tam, gdzie doros\u0142y wej\u015b\u0107 nie m\u00f3g\u0142.<\/p>\n\n\n\n To okre\u015blenie zacz\u0119\u0142o mnie dra\u017cni\u0107.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Jedna g\u0119ba mniej do wykarmienia… Nawet gdyby\u015bmy powiedzieli bardziej elegancko: jedne usta mniej, nadal m\u00f3wimy przecie\u017c o dziecku, a nie o dodatkowej kozie, kt\u00f3rej przed zim\u0105 trzeba si\u0119 pozby\u0107, bo zabraknie siana. Czy naprawd\u0119 mo\u017cna przez sze\u015b\u0107 czy siedem lat patrze\u0107, jak syn ro\u015bnie, zna\u0107 jego strachy, wiedzie\u0107, jak p\u0142acze, kiedy co\u015b go boli, a p\u00f3\u017aniej pozwoli\u0107 obcemu cz\u0142owiekowi zabra\u0107 go na kilka miesi\u0119cy?<\/p>\n\n\n\n \u2013 Nie wiem, co wiedzia\u0142 ka\u017cdy z tych rodzic\u00f3w i co sobie wyobra\u017ca\u0142 \u2013 odpowiedzia\u0142a spokojnie. \u2013 Nie wiem r\u00f3wnie\u017c, kt\u00f3ry p\u0142aka\u0142 po odej\u015bciu dziecka, a kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 pieni\u0105dze i uzna\u0142 spraw\u0119 za za\u0142atwion\u0105. Gdybym powiedzia\u0142a panu, \u017ce wszyscy robili to z rozpaczy i mi\u0142o\u015bci do pozosta\u0142ych dzieci, sk\u0142ama\u0142abym. Gdybym powiedzia\u0142a, \u017ce wszyscy byli pozbawieni uczu\u0107 i sprzedawali syn\u00f3w dla pieni\u0119dzy, r\u00f3wnie\u017c bym sk\u0142ama\u0142a. Mo\u017cemy pozna\u0107 warunki, w kt\u00f3rych \u017cyli, ale nie zajrzymy do ka\u017cdego z tych dom\u00f3w w wiecz\u00f3r poprzedzaj\u0105cy odej\u015bcie dziecka.<\/p>\n\n\n\n Jej odpowied\u017a wcale mnie nie uspokoi\u0142a. Wola\u0142bym chyba us\u0142ysze\u0107 prost\u0105 wersj\u0119 historii i znale\u017a\u0107 jednego winnego, kt\u00f3rego mo\u017cna obarczy\u0107 ca\u0142ym z\u0142em. Okrutny cz\u0142owiek zabieraj\u0105cy ch\u0142opc\u00f3w by\u0142by idealny, bezlitosny ojciec r\u00f3wnie wygodny. Cz\u0142owiek lubi przecie\u017c opowie\u015bci, w kt\u00f3rych dobro stoi po jednej stronie, z\u0142o po drugiej, a pomi\u0119dzy nimi przebiega wyra\u017ana linia pozwalaj\u0105ca bezpiecznie ustawi\u0107 si\u0119 po w\u0142a\u015bciwej stronie.<\/p>\n\n\n\n Powiedzia\u0142em wi\u0119c z przekonaniem, \u017ce w\u0142asnego dziecka nigdy bym nie odda\u0142.<\/p>\n\n\n\n Pilotka nie zaprzeczy\u0142a.<\/p>\n\n\n\n \u2013 By\u0107 mo\u017ce rzeczywi\u015bcie nie. Tylko ani pan, ani ja nigdy nie musieli\u015bmy wybiera\u0107 pomi\u0119dzy oddaniem jednego dziecka a pytaniem, czy jutro b\u0119dzie czym nakarmi\u0107 pozosta\u0142e. Mo\u017cemy \u0142atwo powiedzie\u0107, jak zachowaliby\u015bmy si\u0119 na ich miejscu, poniewa\u017c nigdy na ich miejscu nie byli\u015bmy. Nie pr\u00f3buj\u0119 ich usprawiedliwia\u0107. Pr\u00f3buj\u0119 tylko zrozumie\u0107, przed jakim wyborem stali.<\/p>\n\n\n\n I wtedy, zupe\u0142nie nieproszony, przyszed\u0142 mi na my\u015bl m\u00f3j w\u0142asny raj.<\/p>\n\n\n\n Podlasie.<\/p>\n\n\n\n Moje pi\u0119kne, kolorowe Podlasie, po kt\u00f3rym w\u0142\u00f3czy\u0142em si\u0119 z aparatem, zachwycaj\u0105c drewnianymi domami, starymi studniami, przydro\u017cnymi krzy\u017cami, cerkwiami i drogami biegn\u0105cymi pomi\u0119dzy polami. Ile razy pisa\u0142em, \u017ce czas p\u0142ynie tam wolniej? Ile razy fotografowa\u0142em star\u0105 chat\u0119 dlatego, \u017ce mia\u0142a w sobie co\u015b, czego nie posiada\u0142 wsp\u00f3\u0142czesny dom? Ile razy zatrzymywa\u0142em si\u0119 przed pochylon\u0105 stodo\u0142\u0105 albo p\u0142otem pami\u0119taj\u0105cym czasy, kiedy nikomu nie przysz\u0142oby do g\u0142owy nazwa\u0107 go malowniczym?<\/p>\n\n\n\n Wiedzia\u0142em przecie\u017c, \u017ce za niejedn\u0105 z tych pi\u0119knych \u015bcian mieszka\u0142a bieda, kt\u00f3rej nikt rozs\u0105dny nie chcia\u0142by prze\u017cy\u0107 tylko dlatego, \u017ce po stu latach dobrze wygl\u0105da na fotografii. Ludzie mieszkaj\u0105cy w drewnianych chatach zapewne bez wi\u0119kszego \u017calu zamieniliby ca\u0142y ich dzisiejszy urok na ciep\u0142\u0105 izb\u0119, szczelne okna, pe\u0142n\u0105 spi\u017carni\u0119 i pewno\u015b\u0107, \u017ce dzieci b\u0119d\u0105 mia\u0142y buty na zim\u0119. My, przybysze z innego czasu, mamy niezwyk\u0142y talent do romantyzowania cudzej biedy, pod warunkiem \u017ce sta\u0142a si\u0119 ju\u017c odpowiednio stara.<\/p>\n\n\n\n Kilka godzin wcze\u015bniej zrobi\u0142em w Sonogno dok\u0142adnie to samo. Zobaczy\u0142em kamienny domek i zapragn\u0105\u0142em w nim zamieszka\u0107, tyle \u017ce chcia\u0142em domu dzisiejszego, z ciep\u0142\u0105 wod\u0105, ogrzewaniem, pe\u0142n\u0105 lod\u00f3wk\u0105 i samochodem gdzie\u015b niedaleko. Chcia\u0142em ciszy dawnego \u015bwiata bez jego niedostatku, prostoty bez wyrzecze\u0144 i odosobnienia z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 wyjazdu wtedy, kiedy przestanie mi odpowiada\u0107. Chcia\u0142em krajobrazu cz\u0142owieka sprzed stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat, ale nie jego \u017cycia.<\/p>\n\n\n\n Powiedzia\u0142em pilotce, \u017ce rozumiem bied\u0119 i wiem, jak \u0142atwo po latach dostrzec w niej malowniczo\u015b\u0107, kt\u00f3rej ludzie naprawd\u0119 jej do\u015bwiadczaj\u0105cy zapewne nigdy nie widzieli. Nie zmienia\u0142o to jednak mojego stosunku do dzieci wysy\u0142anych do pracy. Mog\u0142em pr\u00f3bowa\u0107 zrozumie\u0107 sytuacj\u0119 ich rodzic\u00f3w, ale nadal nie potrafi\u0142em pogodzi\u0107 si\u0119 z tym, \u017ce cen\u0119 za t\u0119 bied\u0119 p\u0142acili najmniejsi.<\/p>\n\n\n\n \u2013 I nie powinien pan si\u0119 z tym godzi\u0107 \u2013 odpowiedzia\u0142a. \u2013 Pr\u00f3ba zrozumienia nie oznacza przecie\u017c usprawiedliwienia. Dziecko nadal by\u0142o dzieckiem, nawet je\u015bli wtedy na jego prac\u0119 patrzono inaczej ni\u017c dzisiaj.<\/p>\n\n\n\n Jej s\u0142owa zatrzyma\u0142y mnie na d\u0142u\u017cej, bo takie by\u0142y czasy nale\u017cy do tych okre\u015ble\u0144, kt\u00f3rymi mo\u017cna przykry\u0107 niemal wszystko, czego nie chcemy ogl\u0105da\u0107 zbyt d\u0142ugo. Takie by\u0142y czasy, wi\u0119c dzieci pracowa\u0142y. Takie by\u0142y czasy, wi\u0119c chodzi\u0142y g\u0142odne. Takie by\u0142y czasy, wi\u0119c kilkuletni ch\u0142opiec m\u00f3g\u0142 wspina\u0107 si\u0119 wewn\u0105trz przewodu kominowego. Po stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach wystarczy wzruszy\u0107 ramionami, a historia znowu staje si\u0119 bezpieczna.<\/p>\n\n\n\n Pilotka powiedzia\u0142a wtedy, \u017ce kilka lat wcze\u015bniej przeczyta\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 o tych dzieciach. Nosi\u0142a tytu\u0142 Czarni Bracia<\/em>, a jej bohaterem by\u0142 ch\u0142opiec pochodz\u0105cy z Sonogno. Zaznaczy\u0142a od razu, \u017ce to powie\u015b\u0107, nie dokument, lecz powsta\u0142a z historii rzeczywistego procederu. Kiedy j\u0105 czyta\u0142a, mog\u0142a zamkn\u0105\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119 i od\u0142o\u017cy\u0107 j\u0105 na p\u00f3\u0142k\u0119. Tego dnia rozmawia\u0142a jednak z cz\u0142owiekiem, dla kt\u00f3rego podobny los nie by\u0142 tylko literack\u0105 histori\u0105, lecz cz\u0119\u015bci\u0105 rodzinnej pami\u0119ci.<\/p>\n\n\n\n Dopiero wtedy zrozumia\u0142em jej wcze\u015bniejsz\u0105 \u0142z\u0119.<\/p>\n\n\n\n Opowiada\u0142a dalej o ch\u0142opcach wyje\u017cd\u017caj\u0105cych jesieni\u0105 i wracaj\u0105cych dopiero wiosn\u0105, o miesi\u0105cach sp\u0119dzanych poza domem, g\u0142odzie, zimnie, z\u0142ym ubraniu i noclegach, kt\u00f3re mia\u0142y niewiele wsp\u00f3lnego z tym, co ja rozumia\u0142em pod poj\u0119ciem miejsca do spania. W kominach dochodzi\u0142 jeszcze strach przed utkni\u0119ciem i uduszeniem. Nie pr\u00f3bowa\u0142a tego dramatyzowa\u0107, nie dodawa\u0142a obraz\u00f3w, kt\u00f3rych sama nie zna\u0142a. M\u00f3wi\u0142a spokojnie i w\u0142a\u015bnie dlatego coraz trudniej by\u0142o jej s\u0142ucha\u0107.<\/p>\n\n\n\n Pr\u00f3bowa\u0142em wyobrazi\u0107 sobie komin od \u015brodka. Nie kominek widziany z wygodnego fotela ani czarny prostok\u0105t nad paleniskiem, lecz w\u0105ski przew\u00f3d otaczaj\u0105cy cia\u0142o dziecka ze wszystkich stron. Ciemno\u015b\u0107, kt\u00f3rej nie mo\u017cna odsun\u0105\u0107 r\u0119k\u0105, sadz\u0119 wpadaj\u0105c\u0105 do nosa i ust, kolana oraz \u0142okcie szukaj\u0105ce oparcia, nad g\u0142ow\u0105 dalszy ci\u0105g przewodu, pod stopami drog\u0119, kt\u00f3r\u0105 trzeba b\u0119dzie jeszcze wr\u00f3ci\u0107. Zapyta\u0142em, co dzia\u0142o si\u0119, kiedy dziecko utkn\u0119\u0142o.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Ba\u0142o si\u0119. Krzycza\u0142o, je\u015bli mia\u0142o jeszcze czym oddycha\u0107. Nie chc\u0119 panu dopowiada\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3rych sama nie znam. To, co wiemy, naprawd\u0119 wystarcza.<\/p>\n\n\n\n I rzeczywi\u015bcie wystarcza\u0142o.<\/p>\n\n\n\n Najgorsze zaczyna\u0142o by\u0107 dla mnie co\u015b innego. Tragedi\u0105 nie musia\u0142 by\u0107 wypadek i nie trzeba by\u0142o \u015bmierci, aby ta historia by\u0142a potworna. Dziecko mog\u0142o przecie\u017c bezpiecznie wyj\u015b\u0107 z komina, otrzepa\u0107 ubranie, odkaszln\u0105\u0107 sadz\u0119, zje\u015b\u0107 kawa\u0142ek chleba, je\u015bli go dosta\u0142o, i przespa\u0107 noc w zimnym pomieszczeniu. Nast\u0119pnego ranka czeka\u0142 kolejny dom, nast\u0119pny przew\u00f3d i jeszcze jeden dzie\u0144 tej samej pracy, a potem nast\u0119pny tydzie\u0144 i nast\u0119pny miesi\u0105c, a\u017c do wiosny.<\/p>\n\n\n\n Wtedy zrozumia\u0142em, dlaczego pilotka nie potrzebowa\u0142a podnosi\u0107 g\u0142osu. Ja szuka\u0142em wielkiej tragedii, jednego wydarzenia, kt\u00f3re pozwoli\u0142oby powiedzie\u0107: oto piek\u0142o. Ona opowiada\u0142a mi o codzienno\u015bci, w kt\u00f3rej piek\u0142o nie musia\u0142o wydarzy\u0107 si\u0119 jednego dnia, poniewa\u017c mo\u017cna by\u0142o po prostu wstawa\u0107 do niego ka\u017cdego ranka.<\/p>\n\n\n\n Zapyta\u0142em, czy nikt nie pr\u00f3bowa\u0142 tego zatrzyma\u0107. Odpowiedzia\u0142a, \u017ce z czasem wprowadzano zakazy zatrudniania ma\u0142ych ch\u0142opc\u00f3w przy takiej pracy, ale sama ustawa nie likwidowa\u0142a biedy i nie sprawia\u0142a, \u017ce proceder znika\u0142 z dnia na dzie\u0144. Opowiedzia\u0142a mi o ch\u0142opcu, kt\u00f3ry jeszcze na pocz\u0105tku XX wieku, mimo obowi\u0105zuj\u0105cych ogranicze\u0144, wyruszy\u0142 do pracy jako kominiarz i po wielu latach nadal wspomina\u0142 l\u0119k przed ciasn\u0105, ciemn\u0105 przestrzeni\u0105.<\/p>\n\n\n\n Ta data uderzy\u0142a mnie mocniej ni\u017c wszystkie wcze\u015bniejsze. Pocz\u0105tek XX wieku nie nale\u017ca\u0142 ju\u017c przecie\u017c do \u015bwiata, kt\u00f3ry \u0142atwo mo\u017cna schowa\u0107 pod okre\u015bleniem dawne czasy. Po Europie je\u017adzi\u0142y poci\u0105gi i samochody, dzia\u0142a\u0142y telefony, ludzie chodzili do kina, a gdzie\u015b pomi\u0119dzy tym wszystkim kilkuletni ch\u0142opiec nadal m\u00f3g\u0142 by\u0107 uznany za przydatnego w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce by\u0142 wystarczaj\u0105co ma\u0142y, \u017ceby zmie\u015bci\u0107 si\u0119 w kominie.<\/p>\n\n\n\n Pilotka m\u00f3wi\u0142a jeszcze przez jaki\u015b czas, a ja coraz mniej pyta\u0142em. W pewnym momencie powiedzia\u0142a o dzieciach, kt\u00f3rych brakowa\u0142o w szkolnych \u0142awkach, poniewa\u017c zimowe miesi\u0105ce sp\u0119dza\u0142y poza dolin\u0105. To okre\u015blenie utkwi\u0142o mi w pami\u0119ci. Nieobecni uczniowie. Puste miejsce w klasie i dziecko, kt\u00f3re nie siedzi w \u0142awce nie dlatego, \u017ce jest chore, ale dlatego, \u017ce jego niewielkie cia\u0142o okaza\u0142o si\u0119 bardziej potrzebne w cudzym kominie.<\/p>\n\n\n\n W pewnym momencie przesta\u0142em szuka\u0107 jednego winnego. Nie dlatego, \u017ce winnych nie by\u0142o. Byli ludzie wykorzystuj\u0105cy dzieci, byli doro\u015bli \u017ale je traktuj\u0105cy, by\u0142 \u015bwiat godz\u0105cy si\u0119 na tani\u0105 prac\u0119 najmniejszych i najs\u0142abszych. Byli te\u017c rodzice podejmuj\u0105cy decyzje, kt\u00f3rych nadal nie potrafi\u0142em zaakceptowa\u0107 i kt\u00f3rych nie chcia\u0142em przykrywa\u0107 bied\u0105, udaj\u0105c, \u017ce ka\u017cde p\u00f3\u017aniejsze okrucie\u0144stwo stawa\u0142o si\u0119 przez ni\u0105 zrozumia\u0142e. Nie potrafi\u0142em jednak r\u00f3wnie\u017c stan\u0105\u0107 przed kamiennym domem w Sonogno, wskaza\u0107 palcem ludzi \u017cyj\u0105cych tam sto pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat wcze\u015bniej i z pe\u0142nym przekonaniem powiedzie\u0107, \u017ce na ich miejscu zachowa\u0142bym si\u0119 lepiej.<\/p>\n\n\n\n Siedzia\u0142em przecie\u017c po kolacji, z kart\u0105 w portfelu, kluczem do hotelowego pokoju i pewno\u015bci\u0105, \u017ce rano kto\u015b postawi przede mn\u0105 \u015bniadanie. Nigdy nie musia\u0142em wysy\u0142a\u0107 jednego dziecka do obcego cz\u0142owieka po to, \u017ceby pozosta\u0142e mia\u0142y wi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 doczeka\u0107 wiosny. Z takiego miejsca bardzo \u0142atwo wyg\u0142asza si\u0119 wyroki.<\/p>\n\n\n\n Po d\u0142u\u017cszej chwili powiedzia\u0142em pilotce, \u017ce chyba najbardziej irytuje mnie w tym wszystkim jedna rzecz. Sonogno nadal pozostawa\u0142o pi\u0119kne.<\/p>\n\n\n\n Nie zdziwi\u0142a si\u0119.<\/p>\n\n\n\n \u2013 Wiem. I w\u0142a\u015bnie dlatego tak trudno o tym opowiada\u0107.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142em, \u017ceby po jej historii kamienne domy straci\u0142y sw\u00f3j urok, g\u00f3ry zacz\u0119\u0142y przyt\u0142acza\u0107, a Verzasca zrobi\u0142a si\u0119 ciemna i gro\u017ana. By\u0142oby \u0142atwiej. Pi\u0119kno znalaz\u0142oby si\u0119 po jednej stronie, cierpienie po drugiej i cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142by ponownie uporz\u0105dkowa\u0107 \u015bwiat. Tyle \u017ce nic podobnego si\u0119 nie wydarzy\u0142o. G\u00f3ry nadal by\u0142y pi\u0119kne, woda pozosta\u0142a przejrzysta, a kamienne domki wci\u0105\u017c wygl\u0105da\u0142y jak miejsca, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142by zapragn\u0105\u0107 zamieszka\u0107.<\/p>\n\n\n\n Kiedy wr\u00f3ci\u0142em do pokoju, wyj\u0105\u0142em aparat i zacz\u0105\u0142em przegl\u0105da\u0107 fotografie. Nie wiem, czego w\u0142a\u015bciwie szuka\u0142em. By\u0107 mo\u017ce chcia\u0142em sprawdzi\u0107, czy po tej rozmowie zdj\u0119cia r\u00f3wnie\u017c si\u0119 zmieni\u0142y. Nie zmieni\u0142y si\u0119. Na jednym by\u0142y g\u00f3ry, na drugim Verzasca, dalej wielkie g\u0142azy, kamienny dach, w\u0105ska uliczka, drewniane drzwi i kozy. Wszystko wygl\u0105da\u0142o dok\u0142adnie tak samo jak kilka godzin wcze\u015bniej.<\/p>\n\n\n\n Zatrzyma\u0142em si\u0119 przy fotografii ma\u0142ego kamiennego domku ze schodkami, na kt\u00f3rych siedzia\u0142em. Ci\u0119\u017cki dach, troch\u0119 zieleni i g\u00f3ra wyrastaj\u0105ca za nim tak wysoko, \u017ce cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142by uwierzy\u0107, i\u017c patrzy na jeden z ostatnich spokojnych zak\u0105tk\u00f3w \u015bwiata. Na schodkach siedzia\u0142 turysta, kt\u00f3ry jeszcze tego samego popo\u0142udnia pomy\u015bla\u0142, \u017ce niewiele wi\u0119cej potrzeba do szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n Teraz nie pr\u00f3bowa\u0142em ju\u017c wyobra\u017ca\u0107 sobie konkretnego dziecka wychodz\u0105cego w\u0142a\u015bnie z tego domu. Nie wiedzia\u0142em, czy kiedykolwiek mieszka\u0142 w nim ma\u0142y kominiarz, czy jego matka p\u0142aka\u0142a i czy ojciec odprowadza\u0142 go wzrokiem. Nie chcia\u0142em dopisywa\u0107 historii gest\u00f3w, kt\u00f3rych nikt nie zapisa\u0142.<\/p>\n\n\n\n By\u0142a wystarczaj\u0105co okrutna bez mojej pomocy.<\/p>\n\n\n\n Patrzy\u0142em jeszcze przez chwil\u0119 na zdj\u0119cie i dopiero wtedy dotar\u0142o do mnie, \u017ce aparat rzeczywi\u015bcie zarejestrowa\u0142 niemal wszystko, co tego dnia zobaczy\u0142em: g\u00f3ry, wod\u0119, kamie\u0144, domy, kwiaty, \u015bwiat\u0142o, a nawet kozy, kt\u00f3re przypadkiem wesz\u0142y mi w kadr. Nie potrafi\u0142 sfotografowa\u0107 tylko tego, czego ja sam kilka godzin wcze\u015bniej r\u00f3wnie\u017c nie dostrzeg\u0142em.<\/p>\n\n\n\n G\u0142odu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n Je\u015bli dotar\u0142e\u015b do ko\u0144ca mojego opowiadania, to ju\u017c wielki plus dla mnie jako autora. Je\u015bli postawisz mi kaw\u0119, potraktuj\u0119 j\u0105 nie tylko jako podzi\u0119kowanie za wsp\u00f3lnie sp\u0119dzony czas, ale r\u00f3wnie\u017c jako ma\u0142y impuls, \u017ce warto pisa\u0107 dalej, bo gdzie\u015b po drugiej stronie ekranu kto\u015b czeka na nast\u0119pne opowiadanie.<\/em><\/p>\n\n\n\n
<\/h2>\n\n\n\n
<\/h2>\n\n\n\nPiek\u0142o?<\/h2>\n\n\n\n
6 odpowiedzi na “Raj czy piek\u0142o?”<\/h2>\n\n- \n\n
\n
<\/div><\/div>\n\n\n\nFrania<\/div>\n\n\n